Wyłącznik krzyżowy - schemat podłączenia. Steruj światłem z 3+ miejsc

Sterowanie oświetleniem z więcej niż dwóch miejsc w domu czy biurze to nie tylko kwestia komfortu, ale często również bezpieczeństwa. Długie korytarze, klatki schodowe czy przestronne salony wymagają elastycznych rozwiązań. W takich sytuacjach znajomość schematu podłączenia wyłącznika krzyżowego jest absolutnie kluczowa. W tym artykule, bazując na moim doświadczeniu, dostarczę Ci praktycznych wskazówek i czytelnych schematów, które pomogą Ci w samodzielnym montażu lub weryfikacji istniejącej instalacji. Pamiętaj, że praca z elektrycznością wymaga precyzji i ostrożności, dlatego krok po kroku przeprowadzimy Cię przez cały proces.

Kiedy zwykły wyłącznik schodowy to za mało? Zrozum ideę wyłącznika krzyżowego

W codziennym życiu często spotykamy się z sytuacjami, gdzie sterowanie oświetleniem z dwóch miejsc, za pomocą wyłączników schodowych, jest w pełni wystarczające. Wyobraź sobie korytarz, gdzie włączasz światło przy wejściu i wyłączasz przy wyjściu. Co jednak, gdy ten korytarz jest bardzo długi, ma zakręty, albo prowadzi na piętro, gdzie potrzebujesz kolejnego punktu kontroli? Właśnie wtedy dwa punkty kontroli okazują się niewystarczające, a z pomocą przychodzi nam wyłącznik krzyżowy. To rozwiązanie, które pozwala na sterowanie oświetleniem z trzech, czterech, a nawet większej liczby miejsc, znacząco zwiększając komfort i funkcjonalność instalacji.

Jaka jest różnica między wyłącznikiem schodowym a krzyżowym i dlaczego nie można ich mylić?

Kluczowe jest zrozumienie fundamentalnych różnic między wyłącznikiem schodowym a krzyżowym, ponieważ ich funkcje i sposób podłączenia są odmienne. Wyłącznik schodowy, zwany także łącznikiem schodowym, posiada zazwyczaj trzy zaciski. Służy on do sterowania oświetleniem z dwóch miejsc, zawsze w parze z drugim wyłącznikiem schodowym. Jeden zacisk to wejście (faza), a dwa pozostałe to wyjścia, czyli tak zwane przewody korespondencyjne, które prowadzą do drugiego wyłącznika schodowego.

Natomiast wyłącznik krzyżowy ma cztery zaciski. Jego rola jest zupełnie inna – nie działa samodzielnie. Zawsze musi być umieszczony pomiędzy dwoma wyłącznikami schodowymi lub pomiędzy innymi wyłącznikami krzyżowymi, jeśli punktów sterowania jest więcej niż trzy. Jego zadaniem jest zmiana toru przepływu prądu w przewodach korespondencyjnych. Pamiętaj, że wyłącznik krzyżowy nigdy nie może zastąpić wyłącznika schodowego na początku lub końcu obwodu – to częsty błąd, który uniemożliwi poprawne działanie instalacji.

Zasada działania w praktyce: Jak wyłącznik krzyżowy "miesza" w obwodzie?

Zasada działania wyłącznika krzyżowego może wydawać się na pierwszy rzut oka skomplikowana, ale w rzeczywistości jest dość logiczna. Wyobraź sobie dwa równoległe tory kolejowe, po których porusza się sygnał elektryczny. Wyłącznik krzyżowy działa jak "zwrotnica", która może albo utrzymać te tory równolegle (prostując je), albo je "skrzyżować", zamieniając je miejscami. Posiada on dwa wejścia i dwa wyjścia. Kiedy przełączasz wyłącznik krzyżowy, zmienia on konfigurację połączeń wewnętrznych – przewody korespondencyjne, które do niego wchodzą, zostają albo podłączone do wyjścia w tej samej kolejności, albo zamienione miejscami.

Każde przełączenie wyłącznika krzyżowego zmienia stan obwodu, co w połączeniu ze stanem wyłączników schodowych (początkowego i końcowego) prowadzi do zamknięcia lub otwarcia obwodu i włączenia lub wyłączenia światła. Dzięki temu, niezależnie od pozycji pozostałych wyłączników, zawsze możesz zmienić stan oświetlenia z dowolnego punktu. To sprytne rozwiązanie, które pozwala na elastyczne sterowanie bez konieczności prowadzenia wielu niezależnych obwodów.

Typowe zastosowania: Długi korytarz, schody z półpiętrem, a może duży salon?

Wyłącznik krzyżowy znajduje zastosowanie wszędzie tam, gdzie potrzebujemy sterować oświetleniem z co najmniej trzech miejsc. Oto kilka typowych przykładów, które często spotykam w praktyce:

• Długie korytarze: Możesz włączyć światło na jednym końcu, wyłączyć w środku, a następnie włączyć ponownie na drugim końcu.
• Klatki schodowe z półpiętrami lub wieloma kondygnacjami: Umożliwia włączenie światła na parterze, wyłączenie na półpiętrze i ponowne włączenie na piętrze, lub odwrotnie.
• Duże pomieszczenia z kilkoma wejściami: W salonie, hali produkcyjnej czy magazynie, gdzie jest kilka drzwi, możesz sterować oświetleniem z każdego z nich.
• Garaże z dwoma wejściami i wejściem do domu: Włączasz światło w garażu, wchodząc od podwórka, gasisz, przechodząc do domu, i ponownie włączasz, wracając.

W każdym z tych scenariuszy rozwiązanie z wyłącznikiem krzyżowym znacząco zwiększa komfort użytkowania i, co równie ważne, bezpieczeństwo, eliminując potrzebę poruszania się w ciemności.

Przygotowanie do montażu – co musisz wiedzieć i mieć, zanim wyłączysz bezpieczniki

Zanim przystąpisz do właściwego montażu, odpowiednie przygotowanie jest kluczowe. To etap, którego nie można pominąć, jeśli zależy nam na bezpieczeństwie i skuteczności pracy. Pamiętaj, że pośpiech i brak odpowiednich narzędzi to najlepsi przyjaciele problemów w instalacjach elektrycznych.

Niezbędne narzędzia i materiały: Lista zakupów dla instalatora

Aby praca przebiegła sprawnie i bezpiecznie, upewnij się, że masz pod ręką wszystkie niezbędne narzędzia i materiały. Oto lista, którą zawsze polecam:

Narzędzie/Materiał	Zastosowanie
Wkrętaki izolowane (płaskie i krzyżakowe)	Do dokręcania zacisków i montażu obudów. Izolacja chroni przed porażeniem.
Próbnik napięcia / multimetr	Do sprawdzenia obecności lub braku napięcia przed i w trakcie pracy.
Szczypce do ściągania izolacji	Do precyzyjnego usuwania izolacji z przewodów bez uszkadzania żył.
Szczypce uniwersalne	Do przycinania przewodów, zaginania końcówek, ogólnych prac montażowych.
Nóż monterski	Do ściągania izolacji zewnętrznej z kabli.
Taśma izolacyjna	Do zabezpieczania połączeń, oznaczania przewodów.
Puszki instalacyjne	Do montażu wyłączników podtynkowych lub natynkowych.
Wyłączniki schodowe (2 szt.)	Początkowy i końcowy element obwodu sterowania wielopunktowego.
Wyłącznik krzyżowy (1 lub więcej szt.)	Element umożliwiający sterowanie z więcej niż dwóch miejsc.
Przewody elektryczne (faza, neutralny, ochronny, korespondencyjne)	Do wykonania połączeń w obwodzie.
Oprawa oświetleniowa i żarówka	Do testowania poprawności działania instalacji.

Klucz do sukcesu: Jakie przewody wybrać i jak je poprowadzić w ścianach?

Wybór odpowiednich przewodów i ich prawidłowe poprowadzenie to podstawa trwałej i bezpiecznej instalacji. Do obwodów oświetleniowych zazwyczaj stosuje się przewody miedziane o przekroju 1.5 mm². Jest to standardowy przekrój, który zapewnia odpowiednią wytrzymałość prądową dla typowych obciążeń oświetleniowych.

Jeśli chodzi o kolory przewodów, w polskich warunkach standardy są jasne: przewód fazowy (L) jest zazwyczaj brązowy, czarny lub szary. Przewód neutralny (N) jest zawsze niebieski. Natomiast przewód ochronny (PE) rozpoznasz po żółto-zielonej izolacji. Pamiętaj, że prawidłowe oznaczenie kolorami jest kluczowe dla bezpieczeństwa i późniejszej diagnostyki. Jak podaje Oferteo, "W polskich warunkach standardowe kolory przewodów to: brązowy (lub czarny/szary) dla fazowego (L), niebieski dla neutralnego (N) i żółto-zielony dla ochronnego (PE)."

Przewody w ścianach należy prowadzić w sposób bezpieczny i estetyczny. Najczęściej stosuje się rurki elektroinstalacyjne (peszle) w bruzdach pod tynkiem, co pozwala na ewentualną wymianę przewodów w przyszłości. Alternatywnie, przewody mogą być układane bezpośrednio pod tynkiem, ale muszą być odpowiednio zabezpieczone. W przypadku instalacji natynkowych, stosuje się korytka elektroinstalacyjne. Zawsze planuj trasy przewodów tak, aby były one jak najbardziej proste i unikały miejsc, gdzie mogłyby zostać przypadkowo uszkodzone (np. w pobliżu otworów na wkręty).

Bezpieczeństwo to podstawa: Jak prawidłowo przygotować miejsce pracy i sprawdzić brak napięcia?

Praca z prądem elektrycznym zawsze wiąże się z ryzykiem. Dlatego bezpieczeństwo musi być Twoim absolutnym priorytetem. Zanim dotkniesz jakiegokolwiek przewodu, wykonaj następujące kroki:

1. Wyłącz zasilanie: BEZWZGLĘDNIE odłącz zasilanie w rozdzielnicy głównej, wyłączając odpowiedni bezpiecznik (np. obwodowy dla oświetlenia) lub główny wyłącznik prądu. Nie polegaj tylko na wyłączniku ściennym!
2. Sprawdź brak napięcia: Używając próbnika napięcia lub multimetru, upewnij się, że w miejscu pracy nie ma napięcia. Sprawdź każdy przewód, który zamierzasz podłączyć. To kluczowy krok, który może uratować życie.
3. Zabezpiecz przed przypadkowym włączeniem: Jeśli pracujesz w miejscu, gdzie ktoś inny mógłby przypadkowo włączyć bezpiecznik, zabezpiecz go (np. taśmą, kartką z napisem "Nie włączać! Trwają prace!").
4. Pracuj w suchym środowisku: Unikaj pracy w wilgotnych warunkach i nigdy nie dotykaj instalacji mokrymi rękoma. Woda jest doskonałym przewodnikiem prądu.
5. Używaj narzędzi z izolowanymi rękojeściami: Wszystkie narzędzia, których używasz do pracy z elektrycznością, powinny posiadać certyfikowaną izolację.

Pamiętaj, że w razie jakichkolwiek wątpliwości lub braku pewności co do swoich umiejętności, zawsze skonsultuj się z wykwalifikowanym elektrykiem. To nie jest miejsce na eksperymenty.

Schemat podłączenia wyłącznika krzyżowego krok po kroku – od teorii do praktyki

Dotarliśmy do sedna sprawy – jak faktycznie podłączyć wyłącznik krzyżowy. Ta sekcja to Twój wizualny i tekstowy przewodnik. Skupimy się na klarowności, abyś mógł bez problemu przenieść teorię na praktykę.

Anatomia wyłączników: Jak czytać oznaczenia na mechanizmach schodowym i krzyżowym?

Zanim zaczniesz podłączać przewody, musisz wiedzieć, gdzie co podłączyć. Wyłączniki posiadają zazwyczaj wyraźne oznaczenia na swoich zaciskach:

• Wyłącznik schodowy: Zazwyczaj znajdziesz literę "L" lub symbol strzałki wchodzącej/wychodzącej (często oznaczający zacisk wspólny, do którego podłączamy fazę) oraz cyfry "1" i "2" (zaciski korespondencyjne). Czasem zacisk wspólny jest oznaczony jako "COM".
• Wyłącznik krzyżowy: Tu sprawa jest nieco inna. Zazwyczaj ma on cztery zaciski. Często są one oznaczone parami jako "wejście" i "wyjście" (np. "IN1, IN2" i "OUT1, OUT2") lub po prostu cyframi, ale w taki sposób, że widać, które są wejściowe, a które wyjściowe (np. "1, 2" dla wejścia i "3, 4" dla wyjścia, lub strzałki wskazujące kierunek). Kluczowe jest, aby zidentyfikować dwie pary zacisków: jedną dla przewodów korespondencyjnych przychodzących i drugą dla przewodów korespondencyjnych wychodzących.

Pamiętaj, że prawidłowe rozpoznanie tych oznaczeń jest kluczowe dla poprawnego montażu. Zawsze warto zapoznać się z instrukcją producenta danego wyłącznika.

Schemat dla 3 punktów sterowania: Wizualny przewodnik podłączenia 2 wyłączników schodowych i 1 krzyżowego

Podstawowy układ sterowania oświetleniem z trzech miejsc wymaga dwóch wyłączników schodowych i jednego wyłącznika krzyżowego. Poniżej przedstawiam logiczny przepływ prądu i funkcję każdego elementu. Ten opis stanowi uzupełnienie do załączonego schematu graficznego, który powinien rozwiać wszelkie wątpliwości:

1. Doprowadzenie zasilania: Przewód fazowy (L) doprowadzamy do zacisku wspólnego pierwszego wyłącznika schodowego.
2. Przewody korespondencyjne do wyłącznika krzyżowego: Z pierwszego wyłącznika schodowego wyprowadzamy dwa przewody korespondencyjne, które prowadzą do zacisków wejściowych wyłącznika krzyżowego.
3. Przewody korespondencyjne z wyłącznika krzyżowego: Z zacisków wyjściowych wyłącznika krzyżowego wyprowadzamy kolejne dwa przewody korespondencyjne, które prowadzą do zacisków korespondencyjnych drugiego wyłącznika schodowego.
4. Wyprowadzenie fazy do lampy: Z zacisku wspólnego drugiego wyłącznika schodowego wyprowadzamy przewód fazowy (przełączony), który podłączamy bezpośrednio do oprawy oświetleniowej.
5. Podłączenie neutralnego i ochronnego: Przewody neutralny (N) i ochronny (PE) doprowadzamy bezpośrednio do oprawy oświetleniowej, omijając wszystkie wyłączniki.

Teraz rozbijmy to na szczegółowe kroki dla każdego elementu.

Podłączanie pierwszego wyłącznika schodowego (początkowego)

To jest punkt startowy Twojej instalacji, gdzie doprowadzasz zasilanie:

1. Doprowadź przewód fazowy (L) – zazwyczaj brązowy, czarny lub szary – do zacisku wspólnego (oznaczonego jako "L" lub "COM") pierwszego wyłącznika schodowego.
2. Podłącz dwa przewody korespondencyjne (np. szare, czarne lub inne kolory, ale niebieski i żółto-zielony) do pozostałych zacisków (zazwyczaj "1" i "2") pierwszego wyłącznika schodowego. Te przewody poprowadzą sygnał do wyłącznika krzyżowego.

Montaż wyłącznika krzyżowego w środku instalacji – kluczowy etap

Wyłącznik krzyżowy jest sercem tej instalacji wielopunktowej. Jego prawidłowe podłączenie jest absolutnie niezbędne:

1. Doprowadź dwa przewody korespondencyjne z pierwszego wyłącznika schodowego do zacisków wejściowych wyłącznika krzyżowego (zazwyczaj oznaczone jako "wejście", "IN" lub strzałkami wchodzącymi).
2. Podłącz dwa kolejne przewody korespondencyjne do zacisków wyjściowych wyłącznika krzyżowego (zazwyczaj oznaczone jako "wyjście", "OUT" lub strzałkami wychodzącymi).
3. Upewnij się, że połączenia są zgodne z zasadą "krzyżowania" torów. Oznacza to, że przewody z wejścia są prawidłowo połączone z wyjściem, aby zapewnić zmianę stanu obwodu przy każdym przełączeniu. Dokładnie sprawdź schemat producenta, aby nie pomylić wejść z wyjściami i nie "prostować" torów zamiast je "krzyżować" lub odwrotnie.

Podłączanie drugiego wyłącznika schodowego (końcowego) i lampy

Ostatni element obwodu, który zamyka drogę prądu do oprawy oświetleniowej:

1. Doprowadź dwa przewody korespondencyjne z wyłącznika krzyżowego do zacisków korespondencyjnych (zazwyczaj "1" i "2") drugiego wyłącznika schodowego.
2. Z zacisku wspólnego (zazwyczaj "L" lub "COM") drugiego wyłącznika schodowego wyprowadź przewód fazowy (przełączony) bezpośrednio do oprawy oświetleniowej.
3. Doprowadź przewód neutralny (N - niebieski) i ochronny (PE - żółto-zielony) bezpośrednio do oprawy oświetleniowej, omijając wszystkie wyłączniki. Te przewody nigdy nie przechodzą przez wyłączniki.
4. Podłącz przewody do odpowiednich zacisków w oprawie oświetleniowej: faza (L) do zacisku fazowego, neutralny (N) do zacisku neutralnego i ochronny (PE) do zacisku ochronnego oprawy.

Rozbudowa instalacji o kolejne punkty – jak to zrobić poprawnie?

Jedną z największych zalet układu z wyłącznikami krzyżowymi jest jego skalowalność. Jeśli początkowo planowałeś trzy punkty sterowania, a z czasem okazało się, że potrzebujesz ich więcej, możesz łatwo rozbudować instalację. Zasada jest prosta i logiczna.

Schemat dla 4 i więcej punktów sterowania: Gdzie dodać kolejny wyłącznik krzyżowy?

Dla każdego dodatkowego punktu sterowania, powyżej trzech, należy dodać kolejny wyłącznik krzyżowy. Kluczowa zasada, którą warto zapamiętać, to: nowe wyłączniki krzyżowe zawsze wstawia się pomiędzy istniejące wyłączniki krzyżowe lub pomiędzy wyłącznik krzyżowy a drugi (końcowy) wyłącznik schodowy. Nigdy nie dodaje się ich przed pierwszym wyłącznikiem schodowym ani za drugim. Jak słusznie zauważa Oferteo, "Dodanie każdego kolejnego punktu sterowania wymaga zainstalowania dodatkowego wyłącznika krzyżowego pomiędzy nimi."

Przykładowo, jeśli potrzebujesz 4 punktów sterowania, będziesz potrzebować: 2 wyłączników schodowych i 2 wyłączników krzyżowych. Drugi wyłącznik krzyżowy zostanie wpięty pomiędzy pierwszy wyłącznik krzyżowy a drugi wyłącznik schodowy. Po prostu przerywasz tor dwóch przewodów korespondencyjnych i wpinasz w niego kolejny wyłącznik krzyżowy, który będzie "przekładał" te przewody. Ta modułowa budowa sprawia, że system jest niezwykle elastyczny.

Wyłącznik krzyżowy podwójny: Kiedy jest potrzebny i jak wygląda jego schemat?

Czasami w jednej puszce instalacyjnej potrzebujemy sterować dwoma niezależnymi obwodami oświetleniowymi z wielu miejsc. W takich sytuacjach idealnym rozwiązaniem jest wyłącznik krzyżowy podwójny. Jest to jeden mechanizm, który w jednej obudowie zawiera dwa niezależne wyłączniki krzyżowe. Oznacza to, że ma on zazwyczaj 8 zacisków: cztery wejściowe i cztery wyjściowe, po dwa na każdy z dwóch niezależnych obwodów.

Kiedy jest potrzebny? Na przykład, gdy w dużym salonie masz dwa rzędy lamp (np. oświetlenie ogólne i oświetlenie dekoracyjne), którymi chcesz sterować niezależnie z kilku miejsc. Zamiast montować dwa oddzielne wyłączniki krzyżowe w sąsiednich puszkach, możesz zastosować jeden podwójny, oszczędzając miejsce i upraszczając estetykę instalacji. Schemat jego działania to po prostu dwa niezależne schematy wyłącznika krzyżowego, z których każdy obsługuje swój zestaw przewodów korespondencyjnych.

Najczęstsze błędy montażowe i jak ich unikać – poradnik rozwiązywania problemów

Nawet przy najlepszych chęciach i starannym planowaniu, błędy mogą się zdarzyć. Ważne jest, aby wiedzieć, jak je zdiagnozować i naprawić. Moje doświadczenie pokazuje, że większość problemów wynika z kilku powtarzających się pomyłek.

Światło nie działa lub działa nieprawidłowo – co sprawdzić w pierwszej kolejności?

Jeśli po podłączeniu instalacja nie działa tak, jak powinna, nie panikuj. Wykonaj poniższą listę kontrolną:

• Sprawdź zasilanie: Upewnij się, że bezpiecznik dla danego obwodu jest włączony i że w ogóle masz prąd w instalacji.
• Sprawność żarówki: To banalne, ale często zapominane. Upewnij się, że żarówka jest sprawna i prawidłowo wkręcona.
• Połączenia przewodów: Wizualnie sprawdź wszystkie połączenia w wyłącznikach i oprawie oświetleniowej. Czy przewody są dobrze dokręcone w zaciskach? Czy nie ma luzów, które mogłyby powodować brak kontaktu?
• Prawidłowe podłączenie do lampy: Zweryfikuj, czy przewody fazowy (L), neutralny (N) i ochronny (PE) są podłączone do właściwych zacisków w oprawie oświetleniowej. Pomylenie N z L może skutkować tym, że oprawa będzie pod napięciem nawet po wyłączeniu światła.
• Przewody korespondencyjne: Upewnij się, że przewody korespondencyjne są podłączone do odpowiednich zacisków w wyłącznikach schodowych i krzyżowych, zgodnie ze schematem.

Pomyłka w przewodach korespondencyjnych: Jak zdiagnozować i naprawić błąd?

Jednym z najczęstszych błędów, z którym się spotykam, jest pomyłka w podłączeniu przewodów korespondencyjnych, zwłaszcza w wyłączniku krzyżowym (np. zamiana miejscami wejść z wyjściami lub skrzyżowanie przewodów w niewłaściwy sposób). Może to skutkować tym, że światło będzie działać w sposób nieprzewidywalny – na przykład włączać się tylko z jednego wyłącznika, pozostawać zawsze włączone/wyłączone niezależnie od pozycji klawisza, lub działać odwrotnie niż powinno.

Aby to zdiagnozować, konieczne jest odłączenie zasilania i użycie multimetru w trybie ciągłości (brzęczyka). Sprawdź ciągłość między odpowiednimi zaciskami wyłączników, przełączając je w różne pozycje. Powinieneś widzieć, jak ciągłość zmienia się zgodnie z oczekiwanym działaniem (np. w jednej pozycji jest ciągłość między A i B, w drugiej między A i C). Jeśli multimetr wskazuje ciągłość tam, gdzie jej nie powinno być, lub na odwrót, oznacza to błąd w okablowaniu. Najczęściej wystarczy zamienić miejscami dwa przewody korespondencyjne na jednym z wyłączników krzyżowych lub schodowych.

Przeczytaj również: Dwufazowe oświetlenie szynowe - jak zyskać kontrolę nad światłem?

Testowanie instalacji: Jak bezpiecznie sprawdzić poprawność wszystkich połączeń przed finalnym montażem?

Zanim zamkniesz puszki i przykręcisz ramki, przeprowadź dokładne testy. To pozwoli Ci wykryć ewentualne problemy i uniknąć demontażu po zakończeniu pracy:

1. Wizualna weryfikacja: Po raz ostatni dokładnie sprawdź wszystkie połączenia wzrokowo. Upewnij się, że każdy przewód jest podłączony do właściwego zacisku, jest dobrze dokręcony i nie ma odsłoniętych żył.
2. Test ciągłości (bez napięcia): Przy całkowicie odłączonym zasilaniu, użyj multimetru do sprawdzenia ciągłości obwodu. Sprawdź, czy nie ma zwarć między fazą a neutralnym/ochronnym, gdy wyłączniki są w różnych pozycjach. Testuj, czy obwód zamyka się i otwiera zgodnie z logiką działania wyłączników.
3. Test funkcjonalny (z napięciem): Po pomyślnym zakończeniu testów bez napięcia, ostrożnie włącz zasilanie. Przetestuj każdy wyłącznik, upewniając się, że światło włącza się i wyłącza poprawnie z każdego punktu sterowania. Zwróć uwagę na wszelkie nietypowe dźwięki (np. buczenie), zapachy (np. spalenizny) czy iskrzenie. Jeśli coś jest nie tak, natychmiast wyłącz zasilanie.
4. Montaż końcowy: Dopiero po pomyślnym zakończeniu wszystkich testów i upewnieniu się, że instalacja działa bez zarzutu, możesz zamknąć puszki, zamontować ramki oraz klawisze wyłączników.